چند روز قبل، خوسه آنتونیو میلان، نویسنده ی کتاب آدمک که از انتشار اثرش به زبان فارسی خیلی هیجان زده بود، سوال هایی از من کرد تا در وب سایتش بگذارد. متن اصلی این مصاحبه را می توانید اینجا بخوانید. ترجمه اش هم در زیر آمده است:
میلان: تو پزشک، روزنامه نگار و نویسنده ای. مدیر انتشارات کاروان و مترجم بعضی از کتاب هایش هم هستی: چه طور می توانی تمام این کارها را با هم انجام بدهی؟
حجازی: اول از همه، من دیگر طبابت نمی کنم. در واقع طبابت را ده سال پیش کنار گذاشتم، برای اینکه مجبور بودم تصمیم بگیرم که وقتم را چه طور میان طبابت به عنوان یک شغل و ادبیات به عنوان یک شور تقسیم کنم. تصمیم گرفتم وقتم را صرف ادبیات کنم. نویسندگی هم برایم یک شغل تمام وقت نیست. وقت وقتی می نویسم که واقعاً حرفی داشته باشم، نویسنده ی پرکاری نیستم. به عنوان مترجم کارم را در دنیای نشر شروع کردم، از آنجا به دنیای نشر و تحریریه کشیده شدم. ظاهراً عده ای از خواننده ها به ترجمه های من اطمینان بیشتری دارند و برای همین، از من توقع می رود هر ازگاهی ترجمه ای بکنم. الان شغل اصلی ام ویراستاری است و خودم را یک دبیر تحریریه می دانم.
میلان: لطفا وضعیت نشر کتاب و مطالعه را در ایران توصیف کن.
حجازی: خوب، این سوال می تواند موضوع یک رساله باشد. فشرده اش این است که حدود ۱۵۰۰ ناشر مستقل و فعال در ایران وجود دارد، نه شرکت های نشر بزرگ داریم و نه شرکت های چندملیتی. تقریباً همین تعداد هم کتابفروشی داریم، آن ها هم اغلب مستقل هستند و کتابفروشی زنجیره ای نداریم. هر سال حدود ۳۵ هزار عنوان کتاب منتشر می شود که حدود ۴۰ درصد آن ها چاپ اول هستند. ۲۱ درصد کتاب های منتشر شده در ایران ترجمه هستند. ایران هرگز هیچ کدام از معاهده های بین المللی حق نشر را امضا نکرده است و برای همین، ناشرها موظف نیستند به نویسندگان خارجی حق تألیف بپردازند. اما چند ناشری هستند که به صورت فردی تصمیم گرفته اند به حق نشر نویسندگان خارجی احترام بگذارند، هرچند نه دولت از آن ها حمایت می کند و نه قوه قضاییه ی ایران.
با وجود تمام این حرف ها، ایرانی ها کم کتاب نمی خوانند. متوسط تیراژ در ایران ۴۸۰۰ نسخه است و خواننده ها بر خلاف خواننده های غربی بیشتر به خواندن آثار جدی ادبی تمایل دارند تا آثار ادبی تجاری. برای همین فهرست کتاب های پرفروش ایران تحت سلطه نویسندگان پرفروشی مثل دن براون، استفن کینگ، دانیل استیل و جان گریشام قرار ندارد.
میلان: به عنوان نویسنده و زبانشناس، از اینکه کتابم به فارسی ترجمه شده خیلی هیجانزده ام. کتاب من به شکل رباعی نوشته شده، یعنی دو بیت شعر هم قافیه و هم وزن. رباعی از قالب های شعری خیلی قدیمی زبان اسپانیایی است. آیا شعرهای مرا مقفی ترجمه کرده ای؟ وزن دارند؟
حجازی: ترجمه ی شعر همیشه برایم جالب بوده است و همیشه مورد چالش و بحث. ما هم در ایران ساختار شعری رباعی را داریم، که نمونه مشهورش رباعیات عمر خیام است. به نظر من گاهی می شود وزن و قافیه را موقع ترجمه حفظ کرد. اما به هر حال تغییراتی لازم است. در مورد کتاب شما سعی کردم وزن و قافیه را حفظ کنم، اما نمی توانستم کاملاً به ساختار رباعی وفادار بمانم.
به طور مثال، آنجا که می گوید:
‘Viene al mundo, claro esta/con la ayuda de mama
من ترجمه کرده ام:
به دنیا اومد البته / طفلکی مامان شد خسته
یا:
‘A veces trabaja tanto / que el trabajo le da espanto’
ترجمه شده:
اون قَدَر اون بار کشید / تا نفسش هم برید
میلان: اسپانیایی را چه طور یاد گرفتی؟
حجازی: اول پرتغالی یاد گرفتم، بعدش اسپانیایی، خودم.
میلان: و در آخر، یک سؤال حساس. به عنوان ناشر، تو تصمیم گرفتی که کتاب مرا چاپ کنی. چرا ازش خوشت آمد؟ فکر می کنی کتابی برای بچه هاست یا برای بزرگسال ها، یا همه؟حجازی: بئاتریس کول چند تا کتاب برایم فرستاد. کتاب تو فوراً چشمم را گرفت. شروع کردم به خواندنش و انرژی غریبی در کلمات و تصاویرش احساس کردم. کلاژ مسحورکننده ای از تصاویر نامرتبط بود که در داستان واحدی به هم پیوسته بودند و این احساس را منتقل می کردند که واقعاً همه چیز به هم مرتبط است. ساده و در همان حال عمیق بود. بامزه و همزمان غم انگیز بود. و از این ایده ی معرفی شخصیتی که همزمان مشهورترین و گمنام ترین موجود دنیا بود، خیلی خوشم آمد.
کتاب هم برای بچه هاست و هم آدم بزرگ ها. با بچه ی پنهان درون آدم بزرگ حرف می زند و با آدم بزرگ پنهان درون بچه. از سن و جنسیت و ملیت و نژاد فرا می رود، برای اینکه مرز مشخصی میان این مفاهیم وجود ندارد.
